Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

10775  odsłona

Dorota Jakóbik: Wpływ metod oddziaływania grupowego na organizacyjny, dydaktyczny i wychowawczy aspekt lekcji (wychowania fizycznego)

Dorota Jakóbik

Wpływ metod oddziaływania grupowego
na organizacyjny, dydaktyczny i wychowawczy
aspekt lekcji (wychowania fizycznego)

O potrzebie nowej szkoły, nowej dydaktyki, nowego systemu nauczania mówi się już od dawna. Wśród wielu stworzonych w ostatnich kilkudziesięciu latach, na uwagę zasługują te, które z czynników modyfikujących i uaktywniających proces dydaktyczno-wychowawczy poszukiwały w naturalnym środowisku każdego dziecka — środowisku jego rówieśników. Do powstania takich programów w dużej mierze przyczyniły się zainteresowania psychologów społecznych i ich badania nad procesami zachodzącymi w małej grupie.

Praca grupowa dawno została doceniona przez nauczycieli praktyków i wybitnych przedstawicieli współczesnych teorii pedagogicznych. Powszechnie praca grupowa kojarzy się przede wszystkim z doraźnym podziałem klasy na grupy, zastępy, zespoły bez większych konsekwencji, lecz nie o takie podziały chodzi. Konsekwencje natury wychowawczej czy dydaktycznej mogą wynikać dopiero, gdy dziecko funkcjonuje przez dłuższy czas w stałej grupie dydaktyczno-wychowawczej.

Próbą zaadoptowania tak rozumianej pracy grupowej do lekcji wychowania fizycznego był eksperyment pedagogiczny przeprowadzony w latach dziewięćdziesiątych przez G. Kosibę. Potwierdził on większość wysuniętych hipotez dotyczących pozytywnego wpływu metod oddziaływania grupowego na poszczególne aspekty lekcji wychowania fizycznego i organizacyjny (większa efektywność wykorzystania czasu lekcji), dydaktyczny (w sferze sprawności ruchowej uczniów) oraz wychowawczy (kształtowanie pozytywnego stosunku do lekcji wychowania fizycznego, a także dyscypliny i samodyscypliny uczniów).

Spostrzeżenia zawarte przeze mnie, mają charakter zarówno uniwersalny (gdyż pewne zasady pracy grupowej są jednakowe, niezależnie od przedmiotu edukacji), jak i ściśle określony specyfiką lekcji wychowania fizycznego.

Cechą zasadniczą, wyróżniającą pracę grupową, jest sposób oddziaływania nauczyciela na aktywność ucznia. Oprócz wychowawcy i ucznia występują czynniki pośredniczące. Centralną rolę wśród nich odgrywa mała grupa uczniowska, właściwie sformułowana, o konstruktywnych cechach, normach, rolach itp., oddziaływująca na swoich członków o pozytywnych stosunkach społecznych. W procesie oddziaływania grupowego, tradycyjna para nauczyciel — uczeń, zostaje zastąpiona układem nauczyciel — czynniki pośredniczące — uczeń. Nauczyciel wykorzystując naturalny wpływ grupy na aktywność jej członków, usiłuje w pewnym zakresie uczynić grupę samodzielnym wychowawca, stosując w tym celu charakterystyczne dla wychowania i nauczania grupowego techniki i metody, to jest metodę kształtowania odniesienia porównawczego, nacisku grupowego kształtowania systemu norm i ról społecznych oraz grupowych wzorców życia.

Organizowanie stałych grup odbywa się według z góry ustalonych kryteriów, dotyczących zarówno poziomu dydaktycznego, jak i wychowawczego uczniów. W każdej z nich powinni się znaleźć uczniowie dobrzy, przeciętni i słabi — zarówno w zakresie reprezentowanej przez nich sprawności ruchowej i fizycznej, jak: pod względem pewnych aspektów wychowawczych: poziomu dojrzałości emocjonalnej, stosunku do obowiązków szkolnych, pewnych cech charakteru itp. Podziału klasy można dokonać opierając się np. na wynikach przeprowadzonych wcześniej testów socjometrycznych, dodatkowo uwzględniając sugestie samych dzieci dotyczące ich wzajemnych powiązań, koleżeńskich sympatii i antypatii. Jest to przedsięwzięcie trudne, wymagające od nauczyciela dużego wysiłku i cierpliwości, ale niezbędne do realizacji kolejnych etapów pracy grupowej. Pełne wyrównanie grup praktycznie nie jest możliwe, dlatego zasadne zdaje się danie priorytetu stosunkom społecznym (wzajemnym powiązaniem miedzy dziećmi), a potraktowanie kryterium dydaktycznego jako drugoplanowego.

Jakość i sprawność pracy w grupie zależy również od jej liczebności, to znaczy, im większy zespół, tym pracuje mniej efektywnie. najsprawniej funkcjonują grupy 4-7 osobowe. Grupy parzyste często rozpadają się w pary izolując się od reszty zespołu, dlatego korzystniej jest utworzyć grupy nieparzyste.

Po zorganizowaniu grupy należy pracować nad ścisłą współpracą wewnątrz grup oraz wspólną odpowiedzialnością za jakość i efekty tej współpracy. Na tym etapie najczęściej stosuje się technikę eksponowania  grup, odniesienia porównawczego oraz współzawodnictwa grupowego.

W przypadku lekcji wychowania fizycznego będzie to wyróżnienie tych grup, które w różnych aspektach działalności zespołowej będą osiągały najlepsze wyniki lub w jakiś inny sposób będą wyróżniały się spośród innych grup np.: najmniejszą (w miesiącu, semestrze) liczbą przypadków braku stroju do ćwiczeń, ich estetyką, liczbą przypadkowych zwolnień z ćwiczeń fizycznych, punktualnością, sprawnością w organizowaniu miejsca ćwiczeń (rozkładanie i sprzątanie sprzętu, przyborów), przestrzeganie wspólnie ustalonych norm grupowych itp.

Innym sposobem inicjowania i kontroli działalności grupowej są techniki opierające się na nacisku grupowym, tj. zbiorowym karaniu i nagradzaniu oraz współzawodnictwie grupowym. Siłą nacisku grupowego powinien sterować nauczyciel — tak, by zmierzał on do pożądanych zmian w jednostce. Szczególnie dotyczy to zbiorowego karania, ponieważ zagrożenie zbiorową karą może wpłynąć na obniżenie spójności grupy. Dlatego też należy dostosować surowość kary do wielkości przewinienia i poziomu dojrzałości i spójności grupy.

Współzawodnictwo grupowe jest bodźcem mobilizującym i intensyfikującym zajęcia, ale nie należy z nim przesadzać, ponieważ nie zawsze grupa jako całość jest dostatecznie atrakcyjna dla jej członków. W takiej sytuacji nie będzie członkom zależeć na tym, jak grupa wypadnie w porównaniu z innymi. Może również powstać zbyt duży dystans między drużynami lepszymi i słabszymi, co może spowodować osłabienie motywacji tych drugich, a tym samym obniżyć spójność i atrakcyjność samej grupy.

Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania oraz charakterystyczną dla współzawodnictwa grupowego atmosferę ciągłego napięcia i podniecenia celowe jest, aby ta forma nacisku grupowego stosowana była częściej przy okazji doskonalenia wyuczonych już umiejętności, a także czynności dyscyplinująco-porządkowych, rzadziej w nauczaniu nowych form ruchu. Można organizować na lekcji wychowania fizycznego (i nie tylko) różnorodne konkursy i zabawy pod zaproponowanymi hasłami:

  • na najaktywniejszą grupę (ocena co pewien czas w oparciu o osiągnięcia
  • na najestetyczniej ubrany zastęp (wg ustalonych wcześniej kryteriów)
  • na najlepiej zorganizowane zajęcia ruchowe w terenie
  • na najlepszą grupę w gimnastyce zespołowej (piramida grupowa, układ taneczny)
  • na najciekawszą gazetkę o tematyce sportowej.

Inwencja poszczególnych grup w wymyślaniu i organizowaniu zabaw i konkursów będzie bogata i należy ją premiować. Bardzo ważna jest bieżąca informacja o aktualnych „notowaniach” grupy.

Na powodzenie i skuteczność nauczania i wychowania zespołowego w dużej mierze system ukształtowanych w grupie norm i ról, regulujących współżycie i współpracę poszczególnych jej członków. Regulując w określony sposób zachowanie członków grypy, wprowadzają w jej życie ład i porządek, ułatwiają sprawną realizację zadań zespołowych. Dla członków grupy stwarzają układ odniesienia, w ramach którego oceniają oni siebie i innych. Jeżeli czasowe ramy istnienia grup będą ograniczone (np. tylko na lekcjach wychowania fizycznego), należy kształtować przede wszystkim normy ułatwiające i usprawniające pracę dydaktyczno-wychowawczą tj.:

  • dyscyplinujące uczniów
  • sprzyjające szybkiemu i sprawnemu realizowaniu zadań stawianych zespołom
  • jednoczące zespół
  • budzące poczucie odpowiedzialności za jego pracę itp.

Sposób wprowadzania norm w życie jest zależny głównie od poziomu dojrzałości grupy, jej spójności, form współpracy, realizowanych zadań, sytuacji, których te normy dotyczą. W fazie początkowej rozwoju grup wynikają  one z nakazów, zakazów i wymagań nauczyciela. W późniejszym czasie należy stworzyć warunki do podejmowania samodzielnych decyzji, mając na uwadze fakt, że nadmiar norm utrudnia ich przestrzeganie.

Utrwalające się w życiu grupy normy są podstawą do formowania określonego układu ról, funkcji, wzajemnych stosunków, zależności, czyli rozbudowy struktury wewnętrznej grupy. Polega to na wyznaczaniu konkretnych zadań osobom, przyznawaniu im kompetencji i uprawnień. Ważną rolę spełnia grupowy — łącznik między zespołem a nauczycielem — podejmuje pewne decyzje w sprawach porządkowo-dyscyplinujących (rozstrzyga spory, dopinguje itp.). Powinien być wybierany decyzją całej grupy i może być przez grupę pozbawiony funkcji.

Oceny wyników pracy grupowej należy dokonywać pod kątem osiągnięć całej grupy i indywidualnych osiągnięć uczniów, ponieważ odpowiedzialność za wyniki pracy jest zarówno indywidualna jak i zbiorowa. Należy dążyć do kształtowania zainteresowania wynikami pracy kolegów i koleżanek, budzić społeczną odpowiedzialność, rozwijać potrzebę udzielania pomocy słabszym.

Metoda ta wymaga od nauczyciela przyjęcia określonego stylu pracy, tj. gruntownego przygotowania się do lekcji, określenia i jasnego sformułowania zadań dla poszczególnych grup, opracowania instrukcji słownych, pisemnych, ilustracji, określenia i właściwego rozłożenia czasu potrzebnego na wykonanie zadań, zaś w trakcie lekcji pozostawienia grupom dużej samodzielności. Nauczyciel włącza się czynnie w pracę zespołów, które wymagają rady, czy pomocy. Rezygnacja z pewnych kompetencji na rzecz grupy, stwarza nauczycielowi warunki lepszego poznania możliwości i potrzeb całych zespołów i ich członków.

Samemu nauczycielowi pozwoli sprawdzić się w innej niż tradycyjna sytuacji wychowawczej.

Literatura:

  1. K. Konarzewski: Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. PWN 1982.
  2. G. Kosiba: W grupach efektywniej i skuteczniej. WFiZ 1990.
  3. G. Kosiba: Wpływ metod oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego na efekty procesu wychowania fizycznego. WFiZ 1995.
  4. G. Kosiba: Organizacja pracy grupowej na lekcji wychowania fizycznego. WFiZ 1996.

Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA, rok szk. 2003/2004

 
 

Serwis ODA - Strona główna > Pełny katalog publikacji  |   Strona autora/ów  |

Zamknij okno

góra

Serwis jest prowadzony przez Wydawnictwo „e media”