Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

9344  odsłona

Marianna Sapińska: Pojęcie i geneza stylu wychowania, jego rodzaje

Marianna Sapińska

Pojęcie i geneza stylu wychowania, jego rodzaje

Styl wychowania charakterystyczny dla danej rodziny jest jakby wypad­kową sposobów i metod oddziaływania na dziecko wszystkich członków rodzi­ny (M. Przetacznikowa, 1981). W małych dwupokoleniowych rodzinach o stylu wychowania decydują przede wszystkim rodzice, ponieważ to oni spra­wują funkcje wychowawcze. Styl wychowania w rodzinie określają poglądy rodziców dotyczące tego, jak dziecko powinno być wychowywane, jak należy wpływać na nie w różnych okresach jego życia oraz do czego zmierzają środki i formy kierowania jego postępowaniem. Poglądy te są mniej lub bardziej skry­stalizowane i opierają się przeważnie na własnych doświadczeniach rodziców, wyniesionych z dzieciństwa i młodości z ich rodzin oraz na obserwacjach róż­nych sposobów rozwiązywania problemów wychowawczych przez innych lu­dzi. Poglądy te podbudowane są jakąś wiedzą teoretyczną z psychologii dziecka i pedagogiki. Na ogół większe znaczenie niż wiadomości teoretyczne mają osobiste doświadczenia i wzory otrzymane w rodzinach pochodzenia obojga małżonków.

Jeśli małżonkowie wychowywani byli w swych rodzinach według podob­nych wzorów postępowania i autorytetu rodzicielskiego, wówczas doświadcze nią ich sąjednorodne; jeśli zaś wzory i modele kierowania rodziną oraz sposoby kontrolowania zachowania się dzieci były odmienne w rodzinie ojca i w rodzi­nie matki, wówczas są one niejednorodne. W obu tych sytuacjach; homoga-micznej i heterogamicznej, istnieje szereg typów (wariantów) autorytetu. Ze względu na to, kto kieruje czynnościami rodziny, wyodrębnia się cztery typy rodzin :

1) najwyższym autorytetem w rodzinie jest ojciec i on sprawuje przede wszystkim funkcje kontroli;

2) funkcje te przypadaj ą matce, obdarzonej z tej racji wysokim autorytetem;

3) zachodzi równowaga między mężem i żoną w zakresie władzy i kontroli w rodzinie;

4) rodzina wybiera drogę pośrednią między równowagą a dominacją męża lub żony (M. Przetacznikowa, 1981)

Literatura psychologiczna i pedagogiczna podaje trzy style wychowania :

autokratyczny (autokratywny), demokratyczny i liberalny.

Autokratyczny styl wychowania przeważał w rodzinach patriarchalnych, ma więc on charakter konserwatywny i jest oparty na tym rodzaju autorytetu, który Antoni Makarenko nazwał autorytetem przemocy bądź pedantyzmu (A. Makarenko, 1949).

Decyzje w sprawach rodziny i dzieci podejmują rodzice (lub jedno z nich), będące nosicielem autorytetu – bez porozumienia z innymi członkami rodziny, nie pytając ich o zgodę, ani nie uzasadniając swych poczynań i postępowania. Od dzieci wymaga się bezwzględnej karności i posłuszeństwa, podporządkowa­nia się wszelkim poleceniom i nakazom rodziców, a zwłaszcza ojca. W rodzinie autokratycznej dziecko zna swoje prawa i obowiązki. Kary, nagrody i inne środki wychowawcze stosowane są konsekwentnie i dziecko zdaje sobie spra­wę, że nie ma od nich żadnego odwołania.

Autokratyczny styl wychowania, zwłaszcza w jego postaci skrajnej, nie sprzyja na ogół osiąganiu pozytywnych efektów w dziedzinie kształtowania osobowości dziecka. Dzieci przyzwyczajone do bezwzględnego posłuszeństwa, a darząc rodziców uczuciem, przejmują często wzorce ich postępowania, za­chowując się despotycznie i okrutnie wobec młodszych lub słabszych kolegów, na których mogą wywierać presję. Inne zaś są zastraszane i uległe, niezdolne do samodzielnego działania i myślenia, przywykłe tylko do wykonywania rozka­zów i poleceń z zewnątrz. Jeszcze inne buntują się przeciw ustawicznemu przymusowi i stają się agresywne w sposób jawny lub ukryty bądź też stawiają bierny opór otoczeniu, przyswajaj ą normy zachowania w sposób powierzchow­ny, bez zrozumienia, co utrudnia ich internalizację i przekształcenie w we­wnętrzne zasady i wzorce postępowania (M. Przetacznikowa, 1981).

Za najbardziej korzystny dla rozwoju osobowości dziecka uważa się zwy­kle demokratyczny styl wychowania. Jego istotną cechą jest dopuszczenie dziecka do współudziału w życiu rodziny. Daje to pole do rozwijania własnej inicjatywy, oraz kształci postawy prospołeczne. Przy demokratycznym stylu wychowania dziecko zna zakres swoich obowiązków i zadań, nie zostały mu one jednak narzucone, lecz dobrowolnie je przyjęło, czasem z własnej chęci, a niekiedy dlatego, że wyjaśniono mu sens i konieczność podjęcia się ich dla do­bra całej rodziny. W przypadku zaniedbania lub złamania zobowiązania przez dziecko, rodzice nie stosują na ogół środków represji, lecz metody perswazji i argumentacji. Demokratyczny styl wychowania cechuje rzadka kontrola, częste nagradzanie oraz stawianie wysokich wymagań wobec dziecka. Przy takim stylu wychowania więź emocjonalna dziecka z rodzicami jest silna, przeważają zde­cydowanie uczucia pozytywne : wzajemne zaufanie, sympatia i życzliwość (M. Przetacznikowa, 1981).

Styl liberalny daje się często zaobserwować we współczesnych rodzinach małych. Pod pewnymi względami przypomina on wychowanie niekonsekwent­ne czy też ingerowanie w sprawy dziecka i w jego zachowanie wyłącznie od przypadku do przypadku. Wpojenie norm i zasad moralnych zaczyna się w tym systemie wychowania późno, opóźniony jest także proces socjalizacji dziecka (M. Przetacznikowa, 1981).

Scharakteryzowane powyżej główne style wychowania w rodzinie prze­ważnie nie występują w rzeczywistości w postaci czystej, jeden z nich jednak dominuje zwykle, wpływając na swoistą atmosferę życia rodzinnego.


Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA, rok szk. 2002/2003

 
 

Serwis ODA - Strona główna > Pełny katalog publikacji  |   Strona autora/ów  |

Zamknij okno

góra

Serwis jest prowadzony przez Wydawnictwo „e media”