Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

16046  odsłona

Beata Niemiec-Kubiak: Jak aktywnie wychowywać przez przyrodę?

Beata Niemiec-Kubiak,
nauczyciel dyplomowany
kształcenia zintegrowanego

(dawniej: edukacji wczesnoszkolnej,

czy nauczania początkowego),
II st. specjalizacji zawodowej

Jak aktywnie wychowywać przez przyrodę?

 

Chronić i kształtować środowisko może ten, kto je poznał, zrozumiał i pokochał. Ukształtowane w czasie edukacji ekologicznej postawy człowieka, jego ekologiczny styl myślenia będą gwarantem przedłużenia biologicznej egzystencji na Ziemi. Niezmiernie ważne jest zatem umożliwienie już dzieciom poznania przyrody i uświadomienie odpowiedzialności za otaczający je świat oraz kształtowanie pożądanych  zachowań proekologicznych.

W edukacji przez przyrodę i przez wiedzę o przyrodzie można kształtować następujące postawy: wrażliwość wobec przyrody, szacunek wobec przyrody i pietyzm, racjonalne i oszczędne korzystanie z zasobów przyrody, dążność do kontaktu z przyrodą. Określone elementy wchodzące w skład wymienionych postaw człowieka wobec przyrody można i należy kształtować w różnych fazach jego rozwoju. Nauczyciele – ekolodzy dużą rolę przypisują obcowaniu dzieci z przyrodą poprzez bezpośrednią jej obserwację, wycieczki, własne spostrzeżenia oraz samodzielne doświadczenia, a także wartościowe pod względem dydaktyczno - artystycznym edukacyjne fotografie i filmy. Można zatem zaproponować sposób realizacji niektórych wybranych tematów lekcji z zakresu wychowania przez przyrodę, które przyniosły oczekiwane efekty dydaktyczno – wychowawcze na etapie kształcenia zintegrowanego.

Opracowano propozycje realizacji trzech lekcji na każdym poziomie. Pierwszy przykład to zajęcia zintegrowane, podczas których za pomocą metod aktywizujących wprowadzono ucznia w świat zwierząt żyjących na wolności. Drugi – to projekt doświadczalnej hodowli, gdzie ukazano rolę metod operatywnych (ćwiczenia i praktycznego działania) w rozwoju myślenia dziecka, jego aktywności i budzenia zainteresowań procesami przyrodniczymi. Trzeci przykład, to zajęcia w terenie, gdzie ukazano wycieczkę jako jedną z podstawowych form poznania środowiska przyrodniczego.

 


Klasa I (realizacja w listopadzie)

 

Temat: Wypowiedzi uczniów na temat zwierząt żyjących na wolności na przykładzie wiewiórki Kitki.

 

Oczekiwane efekty aktywności ucznia

 Uczeń:

–        układa wyrazy z rozsypanki sylabowej;

–        opowiada wybraną przez siebie przygodę wiewiórki;

–        słucha czytany przez n-la tekst;

–        wyróżnia na podstawie ilustracji i doświadczeń własnych cechy charakterystyczne ptaków, ssaków i owadów;

–        klasyfikuje wybrane zwierzęta pod względem poznanych cech;

–        określa warunki życia ssaków na podstawie słuchanej lektury, ilustracji i doświadczeń własnych;

–        układa z rozsypanki zdaniowej zdania o wiewiórce;

–        obserwuje zapisane na planszy wybrane nazwy zwierząt;

–        ustala przyczynę zapisania tych wyrazów;

–        porządkuje ilustracje i nazwy na planszy „Zwierzęta”;

–        wymienia przyczyny udzielania pomocy zwierzętom;

–        wypowiada się na zadany temat;

–        dodaje (2 – 3 składniki) liczby w zakresie 8;

–        odejmuje liczby w zakresie 8;

–        współdziała w grupie;

 

Metody: za W. Okoniem: A/ podające (tu: słowo, obraz); B/ poszukujące (tu: pogadanka
heurystyczna, zabawa - gra symulacyjna); C/ waloryzacyjne
(tu: ekspresyjna); D/ operatywne (tu: ćwiczenia).

 

Formy organizacyjne pracy uczniów: jednostkowa, grupowa, zbiorowa.

Środki dydaktyczne: lektura E. Szelburg-Zarembiny „Najmilsi”, rozsypanka sylabowa;
rozsypanka zdaniowa, fotografie barwne z albumu „Klejnoty naszej
przyrody”
Wł. Łapińskiego (lub inne wydawnictwa albumowe), plansze
z wybranymi wyrazami, kartoniki z liczbami, kartoniki z nazwami zwierząt,
liczmany.

Sytuacje dydaktyczne:

 

1.      Indywidualne wykonanie dodawania i odejmowania liczb w zakresie 8 w celu ułożenia haseł : ssaki, ptaki, owady (każdy uczeń 1-2 sylabę/y hasła) – zał. 1.

 

Załącznik nr 1. – autorski pomysł i opracowanie zadania.

 

A.

5 + 3 - 2 = ....                         7 = b

8 - 4 + 2 = ....                         4 = a

6 + 2 - 4 = ....                         6 = s

B.

7 - 4 + 5 = ....                         5 = ł

1 + 1 + 1 = ....                        8 = k

                                               3 = i

A.

5 + 3 - 2 = ....                         7 = t

8 - 4 + 3 = ....                         4 = a

6 + 2 - 4 = ...                          6 = p

 

B.

7 - 4 + 5 = ....                         3 = i

                                               5 = ł

1+ 1 + 1 = ....                         8 = k

A.

5 + 3 - 2 = ....                         4 = a

8 - 4 + 1 = ....                         2 = ł

6 + 2 - 4 = ....                         6 = o

                                               5 = w

B.

7 - 4 + 5 = ....                         5 = c

1 + 1 + 1 =....                         8 = d

                                   3 = y

 

2.      Odczytanie sylab, połączenie (w parach A+B) i wygłoszenie hasła.

3.      Poznanie (zabawa „głuchy telefon”) nazwy bohatera dzisiejszej lekcji: wiewiórka. Ustalenie pisowni.

4.        Indywidualne próby opowiadania zapamiętanej przygody Kitki.. (Na zakończenie poprzedniego dnia pracy klasy nauczyciel czytał wybrane fragmenty lektury. W domu dzieci miały narysować ilustrację dowolnie wybranej przygody.)

5.      Wysłuchanie zakończenia opowiadania "Kitka" i ustalenie naturalnego środowiska życia wiewiórki.

6.      Pogadanka heurystyczna (w kręgu) na temat warunków życia, w różnych porach roku, zwierząt żyjących na wolności w ich naturalnym środowisku, na podstawie własnych obserwacji i doświadczeń dzieci oraz wybranych ilustracji (fotografie barwne, plansze).

7.      Indywidualne ułożenie zdań rozsypanki zdaniowej – zał. 2.

 

Załącznik nr 2. – autorska propozycja zdań

 

  Wiewiórka to ssak.

 

  Dom ma w lesie lub w parku.

 

  Tam zbiera zapasy na zimę.

 

 

8.      Obserwacja pisowni wyrazów: wiewiórka, jaskółka, wróbel, mrówka, królik; ustalenie przyczyny wspólnego wystąpienia tych nazw na tablicy („ó”) i przyporządkowanie do ilustracji umieszczonych na wykonanej wcześniej przez dzieci planszy „Zwierzęta”.(patrz foto)


Uczniowie klasy pierwszej na tle przez siebie wykonanej planszy "Zwierzęta".

9.      Przypomnienie nazw ptaków, które odlatują na zimę do ciepłych krajów oraz nazw zwierząt pozostających na zimę w kraju.

10.  Zabawa dydaktyczno-ruchowa „Kim jestem?” (Nauczycielka przypina uczniom na plecach karteczki z nazwą: ssak, ptak lub owad. Uczniowie, chodząc po klasie, zadają pytania tak sformułowane, aby jak najszybciej dowiedzieć się kim są. Pytany kolega, po zerknięciu na karteczkę umieszczoną na plecach pytającego, odpowiada; „tak” lub „nie”. Po otrzymaniu jednej informacji, pytający udaje się do następnego kolegi i tak długo zmienia pytanego, aż otrzyma niezbędne informacje do zidentyfikowania siebie. Po otrzymaniu ostatecznej odpowiedzi, przepina kartkę na przód koszulki. Następnie uczniowie odszukują dzieci z takimi samymi nazwami, ustawiają się w trzy grupy i przedstawiają – każda grupa z osobna – śpiewając znaną melodię głosem przedstawiciela grupy(np. ćwir, ćwir; bzzz; miau, miau). Pozostałe grupy odgadują nazwę przedstawiciela (np. odpowiednio: wróbel, osa, kot).

11.  W domu: dzieci z pamięci napiszą wyrazy umieszczone przez nich na planszy „Zwierzęta”.

 

 


Klasa II (realizacja w marcu)

 

Temat: Czego do życia potrzebują rośliny?

 

Oczekiwane efekty aktywności ucznia

Uczeń:

–        poznaje związki pomiędzy warunkami środowiska przyrodniczego, a rozwojem roślin,

–        poznaje zależności pomiędzy warunkami środowiska a rozwojem roślin,

–        prowadzi doświadczalną hodowlę roślin,

–        nazywa składniki środowiska potrzebne do prawidłowego wzrostu i rozwoju roślin,

–        czyta ze zrozumieniem instrukcje i opisy,

–        planuje obserwacje doświadczenia,

–        dokonuje celowej obserwacji hodowli roślin,

–        redaguje sprawozdanie z przebiegu doświadczenia,

–        właściwie pielęgnuje rośliny,

–        rozwija zainteresowania w zakresie przeprowadzania doświadczeń przyrodniczych,

–        współdziała w grupie

 

Metody: ćwiczeń i praktycznego działania

Formy organizacyjne pracy uczniów: praca grupowa, zbiorowa, zróżnicowana

jednostkowy.

 

Środki dydaktyczne: doniczki, dobra gleba, woda, piasek, nasiona trawy, dowolnego zboża, rzodkiewki, grochu, kartoniki z instrukcją, karty pracy.

 

Sytuacje dydaktyczne:

1.      Podział uczniów na grupy 4-osobowe. Zapoznanie się z treścią instrukcji losowo wybranej hodowli w celu ustalenia środków potrzebnych do jej prowadzenia. (zał. 3)

 

Załącznik 3.

 

Hodowla I

Kiełkowanie nasion w różnej temperaturze

 

Weźcie kilka nasion trawy i grochu. Zasiejcie te nasiona w dwóch doniczkach z wilgotną glebą. Postawcie jedno w miejscu ciepłym, a drugie w zimnym.Nasiona w obu doniczkach podlewajcie tak samo równomiernie.Systematycznie obserwujcie i odnotowujcie zachodzące zmiany. W której doniczce nasiona zaczną wcześniej wschodzić, dlaczego?

 

Hodowla II

Kiełkowanie nasion w różnych warunkach oświetlenia.

 

Weźcie kilka nasion grochu i rzodkiewki. Zasiejcie te nasiona w dwóch doniczkach z wilgotną glebą. Obie doniczki postawcie w tym samym miejscu, systematycznie i równomiernie podlewajcie wodą. Kiedy rośliny wyrosną na wysokość ok. 2 cm, jedną doniczkę przykryjcie kapturkiem z czarnego kartonu. Systematycznie obserwujcie i odnotowujcie zachodzące zmiany. W której doniczce rośliny będą intensywniej kiełkować, dlaczego?

 

Hodowla III

Kiełkowanie nasion w różnych glebach

 

Weźcie dwie doniczki. Do jednej wsypcie glebę, a do drugiej - piasek. Weźcie kilka nasion zboża. Zasiejcie te nasiona w obu doniczkach. Doniczki postawcie w tym samym miejscu i systematycznie, równomiernie podlewajcie. Obserwujcie i odnotowujcie zachodzące zmiany. W której doniczce nasiona zaczną prędzej kiełkować, dlaczego?

 

Hodowla IV

Kiełkowanie nasion w różnych warunkach wilgotności gleby

 

Weźcie kilka nasion trawy i zboża. Zasiejcie te nasiona w dwóch doniczkach z wilgotna glebą. Obie doniczki postawcie w tym samym miejscu. Podlewajcie nasionka tylko w jednej doniczce. Obserwujcie i odnotowujcie zachodzące zmiany. W której doniczce nasiona zaczną prędzej kiełkować, dlaczego?

 

2.      Przedstawiciele grupy zgłaszają potrzebne pomoce do założenia hodowli i otrzymują je od nauczyciela.

3.      Uczniowie w grupach powtórnie czytają instrukcje i zakładają hodowle. Nauczyciel pomaga grupom.

4.      Uczniowie w grupach układają sprawozdanie z wykonanej już pracy. Planują sposób obserwacji i jej notowanie (harmonogram).

5.      Przedstawiciele grup składają przed klasą sprawozdanie z wykonanego zadania powiązane z demonstracją. Inni członkowie grupy pomagają mu, uzupełniając i poprawiając wypowiedź.

6.      Uczniowie indywidualnie redagują sprawozdanie w zeszytach lub na kartach pracy przygotowanych przez nauczyciela dla uczniów o zróżnicowanym poziomie.

  *   *   *

7.      Uczniowie, zgodnie z harmonogramem, obserwują zmiany zachodzące w hodowli i sporządzają notatki, zapisując datę obserwacji, wynik obserwacji i rysując szkic.

8.      Po zakończeniu obserwacji, poszczególne grupy z pomocą nauczyciela powinny spróbować ustalić odpowiedzi na pytania zawarte w instrukcji, a więc sformułować wnioski, głośno je odczytać i porównać.

9.      Zbiorowe ustalenie związków pomiędzy składnikami środowiska, a wzrostem i rozwojem roślin.

10.  Zbiorowe zredagowanie notatki z przebiegu doświadczenia.

 

 


 

Klasa III (realizacja w kwietniu)1/

 

Temat: Poznajemy warunki życia roślin w lesie wiosną.

 

 

Oczekiwane efekty aktywności ucznia

Uczeń:

–        obserwuje las wiosną w warunkach naturalnych;

–        nazywa zmiany zachodzące wiosną w lesie;

–        poznaje warunki rozwoju roślin wiosną;

–        posługuje się „kluczem” w oznaczeniu roślin;

–        poznaje gatunki roślin;

–        wyróżnia rośliny runa leśnego rozwijające się wiosną;

–        nabywa właściwych umiejętności zachowania się w lesie;

 

Metody: problemowa, pogadanka, ćwiczeń

 

Forma organizacyjna pracy uczniów: wycieczka do lasu mieszanego lub parku miejskiego o cechach lasu mieszanego.

 

Środki dydaktyczne: naturalne okazy roślin w leśnym środowisku przyrodniczym,

termometry, wydawnictwa albumowe o wysokich walorach artystycznych

 

Sytuacje dydaktyczne:

1.      Sprawdzenie stopnia przygotowania do wycieczki, zgodnie z podanymi wcześniej zaleceniami. Przypomnienie warstwowej budowy lasu.

2.      Rozmowa nt. „Co zmieniło się wiosną w lesie?” (U: zaczynają zielenic się różne rośliny; przyroda budzi się po zimowym odpoczynku; kwitną wiosenne rośliny, najwięcej w warstwie runa leśnego; krzewy maja drobne listki; na gałęziach widać małe pączki).

  Celem tego ogniwa zajęć jest wywołanie zaciekawienia uczniów zmianami zachodzącymi wiosną w lesie. Zjawisko „budzenia się przyrody do życia” wywołuje radość rodzenia się czegoś nowego. Wykorzystując tę naturalną ciekawość dziecka, nauczyciel powinien, poprzez kolejne działania doprowadzić do poznania warunków życia roślin w lesie i zrozumienia przyczyn zachodzących zmian. Stawiane dzieciom pytania i problemy powinien tak formułować, aby uczniowie odpowiadając na nie porównywali oglądany w tej chwili las z zapamiętanym wcześniej lasem „jesiennym”, „zimowym” oraz nazywali zaobserwowane zmiany.

 

3.      Podział uczniów na grupy w celu poszukiwania stanowiska kwitnących roślin runa leśnego.

4.      Wskazanie i nazywanie przez grupy uczniów roślin rozwijających się w runie leśnym (posługiwanie się „przewodnikiem – kluczem”).

5.      Nauczyciel porządkuje wypowiedzi uczniów, uzupełnia je oraz ilustruje zdjęciami w albumie: „W runie leśnym zakwitają najwcześniej śnieżyczki, już w lutym, następnie kokorycz pusta, zawilce gajowe, miodunki, fiołki, zawilce leśne, przylaszczki  

6.      Uczniowie zastanawiają się, dlaczego wiosną jako pierwsze rozwijają się rośliny runa leśnego? (w warstwie runa leśnego nie wiatru, jest chyba cieplej; na drzewach jeszcze liści i słońce dociera niżej).

    Nauczyciel kierunkuje ich tok rozumowania poprzez zadanie pytania „jak się o tym przekonać?” Propozycje doświadczeń sprawdzających założone przypuszczenia:

            – mierzą temperaturę powietrza i odczytują wynik;

            – mierzą temperaturę ściółki na głębokości ok. 5. cm i odczytują wynik;

7.      Uczniowie ustalają wniosek: temperatura ściółki jest wyższa niż temperatura powietrza.

    Celem tego fragmentu zajęć jest ukierunkowanie dzieci na zaplanowanie i realizację czynności sprawdzających prawdziwość przewidywań uczniów, czyli dokonanie pomiaru temperatury powietrza i ściółki. Uczniowie spostrzegli rozwijające się już rośliny runa leśnego i bezlistne jeszcze korony drzew. Analiza i porównywanie doprowadziły do przewidywania zaistniałego stanu rzeczy: dzieci zaplanowały pomiar temperatury. Porównanie odczytanych wyników stanowiło weryfikację przewidywań uczniów. Dokonanie pomiaru temperatury było także wykorzystaniem zdobytej wcześniej umiejętności praktycznej.

 

8.      Uczniowie, podzieleni na dwie grupy, obserwują rośliny rosnące na polanie i w gęstwinie leśnej. Wygłaszają obserwacje: więcej rozwiniętych roślin rośnie na polanie; rośliny na polanie są większe, mniej rozwinięte są rośliny w gęstwinie; w gęstwinie jest ciemniej, jest tam mniej słońca; polanę przed wiatrem osłaniają drzewa rosnące wokół niej. 

Ten etap zajęć doprowadził do nowych spostrzeżeń, efektem których było dostrzeżenie różnic rozwoju roślin zależnie od warunków ich życia roślin na polanie i w gęstwinie.

 

9.      Podsumowanie zajęć w lesie: ustalenie w jakich miejscach wiosną w lesie rośliny rozwijają się najprędzej i dlaczego? (na polanach, w miejscach osłoniętych od wiatru; jako pierwsze rozwijają się rośliny runa leśnego, bo na drzewach nie ma jeszcze liści; rośliny mają więcej światła i wilgoci;)

Na podstawie materiału spostrzeżeniowego oraz wykonanych czynności, uczniowie dokonali syntezy informacji, czyli połączyli cząstkowe wyniki, którymi były odpowiedzi na pytania nauczyciela. Na drodze rozumowania indukcyjnego uczniowie doszli do wniosków uogólniających, czyli poznali uwarunkowania rozwoju roślin w lesie wiosną.
Zastosowanie wiadomości zdobytych samodzielnie na drodze obserwacji i doświadczenia nastąpi później w sytuacji poszukiwania odpowiedzi na pytanie: „Czy wszystkie drzewa tego samego gatunku zakwitają jednocześnie? Dlaczego?”

 

10.  Po wycieczce uczniowie wypełniają samodzielnie tabelę, wpisując w puste miejsca nazwę warstwy leśnej rozpoznanej na podstawie podanego w tej tabeli stopnia rozwoju roślin. Dla utrwalenia, w tabeli uczniowie podkreślą nazwy roślin będących pod ochroną. (zał. 4)

W wyniku rozwiązania tego zadania uczniowie dokonają klasyfikacji, a także utrwalą poznane wcześniej wiadomości. Nauczyciel sprawdzi rzetelność dokonanych przez uczniów obserwacji.

 

 

(Zał. 4)

Warstwa lasu

Stopień rozwoju roślin

runo leśne

Rozwija się wiele roślin,
kwitnie miodunka, przylaszczka, fiołek, zawilec.

Podszyt

Kwitnie leszczyna.

Krzewy malin i trzmieliny mają liście.

Drzewa

Widać pąki na gałęziach drzew.

 

Jak się daje zauważyć we wszystkich zaproponowanych lekcjach, najbardziej preferowaną formą pracy uczniów jest praca grupowa, zespołowa. Wpływa ona korzystnie na rozwój osobowości szczególnie uczniów mniej otwartych. Pomysły jednych dzieci, bardziej dominujących, są inspiracją do działania podejmowanego przez innych. Dzięki temu przyswajanie wiadomości i nabywanie umiejętności odbywa się w sposób spontaniczny, naturalny i przyjemny. Nauczyciel spełnia rolę inicjatora, organizatora i obserwatora procesu dydaktyczno – wychowawczego, nie narzuca swoich rozwiązań, nie ocenia lecz akceptuje i chwali. Stosując aktywne metody pracy uczniów łatwiej uzyskać zakładane cele, łatwiej sprawdzić poziom wiedzy i umiejętności swoich wychowanków. Zajęcia są efektywne i efektowne dla obu stron.

 


1/ Autorka dziękuje p. Sławce Minkner-Kolarskiej za cenne uwagi do realizacji zajęć w kl. III oraz udostępnienie materiałów merytorycznych.


Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA, rok szk. 2002/2003

 
 

Serwis ODA - Strona główna > Pełny katalog publikacji  |   Strona autora/ów  |

Zamknij okno

góra

Serwis jest prowadzony przez Wydawnictwo „e media”