Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

11750  odsłona

Anna Markiewicz: Jak przeciwdziałać wzrastającej agresji wśród dzieci?

mgr Anna Markiewicz
nauczycielka nauczania zintegrowanego
w Szkole Podstawowej w Rusinowie

 

 

JAK PRZECIWDZIAŁAĆ WZRASTAJĄCEJ AGRESJI
WŚRÓD DZIECI?

Od kilku lat w środkach masowego przekazu pojawiają się sygnały dotyczące niewłaściwych zachowań wśród dzieci i młodzieży. Niektóre z nich mają wyjątkowo drastyczny charakter. Wszyscy zastanawiają się, co jest przyczyną wciąż wzrastającej agresji wśród młodych ludzi?

Przyczyny są różnorodne. Zdaniem psychologów, najważniejsze z nich mają związek z rodziną oraz stylem wychowania dziecka. Rodzina jest najbliższym środowiskiem, w którym kształtuje się osobowość dziecka. Wpływ rodziny na kształtowanie postawy dziecka jest najważniejszy i najsilniejszy ze wszystkich. W rodzinnej atmosferze kształtuje się postawa społeczna dziecka, wyrabia się szacunek do starszych, do ich autorytetu, umiejętność podporządkowania się obyczajom i zwyczajom norm, zaleceniom i nakazom.

Rodzina stwarza warunki psychicznej równowagi, spokoju, ufności do innych ludzi, budzi gotowość odwzajemniania się. Rodzina oddziałuje na dziecko nie tylko bezpośrednio własnymi wartościami, lecz działa wybiórczo na wpływ otoczenia, eliminuje negatywne wpływy np. negatywnej audycji telewizyjnej czy nieodpowiedniej grupy rówieśniczej.

To wszystko charakteryzuje rodzinę normalną, pozytywnie oddziałującą na dziecko. Okazuje się jednak, iż w niektórych wypadkach udział rodziców w wychowaniu jest niewystarczający.

Świat dziecka na przestrzeni kilkunastu lat znacznie się zmienił. Ma to związek z transformacją polityczno-gospodarczą. Aktywność dużej części społeczeństwa skupiona jest na obronie własnej zagrożonej pozycji, standardu życiowego oraz bezpieczeństwa socjalnego. Dorośli coraz mniej czasu poświęcają wychowaniu dzieci, których potrzeby psychiczne pozostały niezmienione. Jak zawsze oczekują one od rodziców miłości i akceptacji, poczucia bezpieczeństwa. Jeżeli te potrzeby nie zostają zaspokojone, rodzą się problemy natury emocjonalnej. Jeżeli dodamy do tego ogromny wpływ, jaki mają na psychikę dziecka gry komputerowe z elementami przemocy, filmy i programy telewizyjne z udziałem scen drastycznych, otrzymamy odpowiedź, skąd tylu agresywnych, sfrustrowanych uczniów w naszych szkołach.

Wg Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologów dziecko, zanim ukończy szkołę podstawową, przeciętnie ogląda w telewizji około 8 tys. scen morderstw i 100 tys. scen gwałtu. Ta dawka przemocy znacząco wpływa na psychikę dziecka, co ma swoje odzwierciedlenie w zachowaniu dziecka. Ponieważ zdolności selekcyjne dziecka są ograniczone, nierzadko bezkrytycznie ulegają one prezentowanym wzorcom.

Silnym wzorcem dla młodych ludzi są rodzice i stosunki między nimi panujące. Wszystko, co łączy i dzieli rodzinę, jak w zwierciadle odbija się na dzieciach, na kształtowaniu ich osobowości.

Jeżeli rodzina nie funkcjonuje w sposób prawidłowy młody człowiek nie otrzymuje pozytywnych wzorców zachowań. Poszukuje ich w innym środowisku. Szkoła jest drugim, po rodzinie środowiskiem, gdzie kształtuje się osobowość dziecka oraz zaspokajanie jego potrzeb.

Każde dziecko ma potrzebę bycia kimś wartościowym, potrzebnym, społecznie akceptowanym, ma potrzebę przynależności do grupy. Złość dzieci rodzi się wówczas, gdy ich potrzeby nie są zaspokojone, a cele nie osiągnięte. Zachowanie agresywne bywa niekiedy wywołane przez nieodpowiedni stosunek nauczycieli do wychowanków, polegający na braku życzliwości i szacunku lub też zbytniej surowości nauczyciela wobec ucznia. Często powodem nieporozumień jest brak umiejętności interpersonalnych. Podstawową cechą uczniów agresywnych jest ich wybuchowość. Agresywność może przejawiać się w różnych formach. Zwykle przybiera postać:

  • napastliwości fizycznej w stosunku do innych,
  • napastliwości słownej, czyli kłótni i krzyku, groźby, przekleństwa i nadmiernego krytycyzmu,
  • napastliwości pośredniej jak: złośliwe obmawianie lub niszczenie cudzej własności, albo też ataku wściekłości wyrażającej się w krzyku, tupaniu, trzaskaniu drzwiami,
  • negatywizmu tj. zachowania opozycyjnego, które przejawia się w odmowie współpracy z innymi,
  • podejrzliwości, czy okazywaniu jawnej nieufności innym ludziom,
  • urazy wyrażającej się w uczuciach złości czy nawet nienawiści wobec innych osób i całego świata za rzeczywiste lub urojone krzywdy,
  • drażliwość, czy gotowość do wyrażania negatywnych odczuć takich jak: porywczość, szorstkość, zrzędliwość i to z błahych powodów,
  • poczucia winy tzn. odczuwania wyrzutów sumienia czyli autoagresji.

Do grupy czynników, które przyczyniają się do tego, że szkoła może stać się źródłem agresywnych zachowań, H. Sionek zalicza przede wszystkim:

  • nieprawidłowe warunki życia szkolnego (przeludnione klasy, złe warunki lokalowe, źle zorganizowany proces lekcyjny, brak zajęć ruchowych),
  • niedostosowany do możliwości dziecka system wymagań, nieprawidłowy sposób ich realizacji (np. przeładowanie programów, sztywny sposób nauczania, piętnowanie słabych uczniów),
  • niekorzystne dla procesu dydaktyczno-wychowawczego cechy nauczyciela — wychowawcy (agresywność, nerwowość).

Reforma edukacyjna ma na celu odciążenie uczniów od nadmiaru teoretycznej wiedzy, oparcie jej na doświadczeniach ucznia, praktycznym działaniu w powiązaniu z najbliższym środowiskiem ucznia, oraz stworzenie warunków do samorozwoju.

W procesie nauczania odstępuje się od rywalizacji rodzącej agresję. Kładzie się nacisk na umiejętności pracy w zespole, poszanowanie norm, budzenie tolerancji, akceptację inności. Dużą rolę przywiązuje się do tworzenia środowiska integrującego. Próbuje się wypełnić lukę w dotychczasowym sposobie wychowania, kształtując pozytywne emocje, takie jak: empatia, rozumienie potrzeb własnych i drugiego człowieka. Nowe cele wychowania mają na celu pełny rozwój ucznia, samopoznanie, samoobserwacje, samoświadomość, odpowiedzialność za siebie, za swoje wybory i postępowanie.

Rozbudzanie aktywności ucznia w poszukiwaniu wiedzy, odkrywaniu zainteresowań, pasji, pokazywanie różnorodnych sposobów radzenia sobie z trudnościami (rozwiązywania problemów) to zarazem wprowadzanie, przybliżanie ucznia do życia, motywowanie do uczestniczenia w nim, do pozytywnych zachowań.

Bierność uczniów, brak zainteresowań (konsumpcyjny tryb życia) nuda, jak również nacisk na osiągnięcia w nauce, za wszelką cenę, przeciążenie stresami, powodują ucieczkę w nałogi i są przyczyną depresji i negatywnych zachowań u dzieci (agresji i autoagresji).

W rozbudzaniu aktywności ucznia, a tym samym przeciwstawianiu się zachowaniom agresywnym, ogromną rolę spełnia nauczyciel. Uczniowie oczekują nauczycieli z autorytetem. Skuteczność oddziaływań wychowawczych nauczyciela jest jego życzliwa postawa wobec uczniów. Nadmierna surowość, niejasność wymagań niekorzystnie oddziaływuje na atmosferę współżycia społecznego, co w konsekwencji może wywołać zachowania agresywne.

Dodatni wpływ wychowawczy ma sprawiedliwe postępowanie nauczyciela. Przeciwieństwem sprawiedliwego traktowania wszystkich uczniów jest faworyzowanie tylko niektórych, zapewnienie im szczególnych przywilejów. Pozostali uczniowie czują się wówczas pokrzywdzeni, buntują się, co może spowodować zachowania agresywne.

Prawidłowa postawa wobec uczniów przejawiających formy zachowania nieakceptowanego społecznie powinna przejawiać się w:

  • stymulacji i ułatwianiu własnej pracy ucznia,
  • zachęcaniu i pomaganiu uczniom w rozwiązywaniu ich problemów,
  • występowaniu w sprawach wychowawczych w roli konsultanta,
  • umiejętnym prowadzeniu dyskusji z uczniami,
  • tworzenie klimatu swobody i twórczości,
  • wdrażaniu do samokontroli i samooceny,
  • rozwijaniu poczucia odpowiedzialności za siebie i innych,
  • zachęcaniu i ułatwianiu uczniom tworzenia reguł i zasad wewnątrzgrupowych,
  • budowaniu w uczniach wiary we własne siły,
  • pomaganiu uczniom w uzyskaniu poczucia, że są rozumiani,
  • zmniejszaniu barier i dystansu psychologicznego między nauczycielem a uczniem,
  • zredukowania wrogości wobec uczniów,
  • dobrej współpracy z rodzicami.

Wszyscy wiemy, ile dla nas znaczy słowna aprobata innych ludzi, a cóż dopiero dla młodego rozwijającego się człowieka. Słowna akceptacja, to wzmocnienie i wsparcie emocjonalne. Aprobaty, pochwały, uznania można udzielać w różnej formie. Ważne jest, aby komunikat modyfikował działanie dziecka w pożądanym kierunku. Muszą być kierowane do konkretnego dziecka w danej sytuacji. Słowo “dobrze” to za mało. Dziecko potrzebuje aprobaty osób dla niego znaczących (rodzice, nauczyciele). Cokolwiek rodzic czy nauczyciel powiedzą na temat dziecka, głęboko zapada im w psychice. Słowa: “ty jesteś” zamieniane są na “ja jestem”. Dziecko nie jest w stanie zakwestionować opinii o sobie. Musimy więc bardzo ważyć słowa, które do nich kierujemy, pamiętając o tym, że krytyką je niszczymy a pochwałą budujemy.

W pracy pedagogicznej bardzo przydatne okazują się ćwiczenia oraz gry i zabawy przeciwdziałające agresji. Są to zabawy i ćwiczenia z cyklu gier i zabaw interpersonalnych. Pozwalają one:

  • dostrzec agresywne uczucia i wyrazić je,
  • rozpoznać przyczynę agresji,
  • uczą lepiej zrozumieć siebie samych i innych,
  • opanować i przezwyciężać złość i agresję,
  • budować poczucie własnej wartości,
  • nawiązywać kontakty nieagresywne,
  • pokojowo rozwiązywać konflikty.

Warunkiem udanego ćwiczenia czy zabawy jest stworzenie odpowiedniego klimatu w grupie. Nie wolno nikogo zmuszać do udziału w tego typu zabawach. Jeśli ktoś wyraża opór, powinien zostać w sali, w roli obserwatora. (W załączniku zestaw zabaw i ćwiczeń).

Do innych form rozładowywania złych emocji zaliczyć należy: zajęcia sportowe, plastyczne oraz muzyczno-ruchowe. Należy stwarzać warunki do rozwijania aktywności uczniów, by nie dopuszczać do gromadzenia w sobie negatywnych emocji. Przyjazny klimat oraz życzliwa i serdeczna postawa nauczyciela może odegrać w tym zakresie zasadniczą rolę, o czym staramy się zawsze pamiętać.

ZAŁĄCZNIK
PRZYKŁADOWY ZESTAW ZABAW I ĆWICZEŃ ZWALCZAJĄCYCH AGRESJĘ

  1. Dostrzeganie uczuć agresywnych i ich wyrażanie
  2. Kiedy jestem wściekły

    Grupa siedzi w kole. Dzieci wypowiadają po kolei swoje imiona i pokazują, co robią kiedy są wściekłe.

    Mowa ciała

    Każde dziecko otrzymuje karteczkę, na której jest napisany jakiś stan emocjonalny — wystraszony, obrażony, delikatny, wesoły, smutny itp. — który musi pokazać. Po każdej demonstracji dzieci próbują zgadnąć, jakie uczucie miało zostać wyrażone. Na koniec rozmawiamy na temat tego, po czym można zidentyfikować różne stany emocjonalne. Jakie uczucia są łatwiejsze do pokazania i rozpoznania? Jakie uczucia są wyrażane w podobny sposób?

  3. Papierowa wojna
  4. Dzielimy dzieci na dwie grupy. Każda grupa zaznacza sobie takie samo pole walki. Na gwizdek wszystkie dzieci zaczynają formować z papieru kule i obrzucać się nimi nawzajem. Tej grupie, która po zakończeniu starcia będzie miała mniej kul na swoim polu, może zostać przyznany tytuł zwycięzcy.

  5. Dziura w murze
  6. Uczestników dzielimy na grupy liczące po pięcioro dzieci. Czworo tworzy mur, piąte usiłuje przedostać się przez przeszkodę. Jak często atak kończy się sukcesem? Co było szczególnie pomocne przy pokonywaniu muru? Jak dzieci się czują jako mur, a jak kiedy wybijają w niej dziurę?

  7. Malowanie uczuć
  8. Dzieci malują uczucia, które je ogarniają, gdy tracą panowanie nad sobą: wściekłość, zdenerwowanie, strach, bezradność - w zależności od osobowości, sytuacji, nastroju.

  9. Złości mnie
  10. Każde dziecko wypisuje na kartce papieru litery swego imienia jedna pod drugą i szuka do niej dowolnego wyrazu — nazwy wydarzenia, które może szczególnie rozzłościć, np.:

    M... matematyka S... spóźnienie

    O... okropna pogoda A... arytmetyka

    N... niespełnione marzenie B... błąd w dyktandzie

    I... idiota I... ironiczne spojrzenie

    K... karny rzut w meczu piłki nożnej N... niedokończona praca w domu

    A... atak migreny A... a nie mówiłam

    Następnie trzeba dać uczestnikom możliwość porozmawiania o indywidualnych przyczynach wybuchów złości. Być może znajdą się takie sytuacje, które denerwują całą grupę. Można je ujawnić przy sporządzaniu “alfabetu złości” (pisząc wszystkie litery alfabetu i przyporządkowując im odpowiednie skojarzenia, np. C — chamstwo, F  — fałszywi przyjaciele, H — humor nie na miejscu itd)

  11. Start rakiety

Dzieci

  • bębnią palcami po blacie stołu, najpierw cicho i powoli, a potem coraz szybciej i głośniej;
  • uderzają płaskimi dłońmi o stół albo klaszczą — coraz głośniej;
  • tupią nogami — cicho i powoli, a potem coraz głośniej;
  • cicho naśladują brzęczenie owadów, przechodzące aż do bardzo głośnego wrzasku.

Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA, rok szk. 2002/2003

 
 

Serwis ODA - Strona główna > Pełny katalog publikacji  |   Strona autora/ów  |

Zamknij okno

góra

Serwis jest prowadzony przez Wydawnictwo „e media”