Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

22728  odsłona

Małgorzata Mizielska: STRUKTURA CZYNNOŚCI CZYTANIA ORAZ ETAPY JEJ ROZWOJU

Małgorzata Mizielska

nauczyciel nauczania zintegrowanego

PSP nr 10 w Ostrowcu Św.

 

 

STRUKTURA CZYNNOŚCI CZYTANIA
ORAZ  ETAPY  JEJ  ROZWOJU

 

Chcąc scharakteryzować proces czytania, jego strukturę oraz etapy rozwoju nie można pominąć pojęcia „uczenia się”.

Uczenie się, to proces, w którego toku na podstawie poznania, doświadczenia i ćwiczenia powstają nowe formy zachowania się i działania lub zmieniają się formy wcześniej nabyte. Uczenie jest jedną z podstawowych form działalności ludzi — prócz pracy, zabawy i działalności społeczno-kulturalnej. Istnieją różne teorie uczenia się, jak np.

— asocjacjonizm,

— teoria postaci,

— pawłowizm,

— operacjonizm;

każda z nich ujmuje jakąś stronę tej bardzo zróżnicowanej formy działalności ludzi i zwierząt.

Dla celów pedagogicznych szczególnie przydatna jest teoria obejmująca wszystkie rodzaje uczenia się ludzi (uczenie się wiadomości, nabywanie umiejętności, nawyków i przekonań), jak i sposoby (metoda prób i błędów, naśladownictwo, uczenie się przez odkrywanie, przez działanie) oraz warunki uczenia się (wiek, środowisko, motywy, bodźce, zdolności) i jego rezultaty (przyrost wiedzy i sprawności, rozwój uzdolnień i postaw, transfer).

W literaturze psychologicznej i pedagogicznej można znaleźć wiele definicji „czytania”. W. Okoń określa „czytanie” jako „kojarzenie znaków pisma (druku) jakiegoś języka z treścią danego tekstu”. Przy czytaniu głośnym następuje kojarzenie znaków pisma ze znakami języka dźwiękowego i  odpowiednimi znaczeniami.

Według wielu psychologów, m.in. S. Baleya czytanie, to złożony proces polegający na widzeniu centralnym — na tym, co się odbija na żółtej plamce oka (centrum siatkówki) i na widzeniu ubocznym — na tym, co się odbija na bocznych częściach siatkówki. Jednocześnie można widzieć nie więcej niż 6-7 liter, ponieważ pozostałe nie trafiają na żółtą plamkę siatkówki, dającą najwyraźniejsze widzenie.

Podejście lingwistyczne charakteryzuje proces czytania jako transponowanie (dekodowanie) grafemów na fonemy, innymi słowy na przełożeniu słów zapisanych na mówione.

Opierając się na poglądach H. Meterowej, H. Brzezińskiej czy Z. Malendowicz należy przyjąć, że „czytanie to proces myślowy obejmujący spostrzegania symboli graficznych, odtwarzanie formy dźwiękowej, rozumienie znaczenia treści, włączanie odczytanych treści do doświadczeń”. Jest to chyba najpełniej oddająca istotę rzeczy definicja czytania.

Nauka czytania oraz metody jej prowadzenia były przedmiotem zainteresowania dydaktyków w wielu krajach.

Do najstarszych metod nauki czytania należą metody syntetyczne, polegające na tym, że naukę rozpoczyna się od liter i głosek lub sylab i zgłosek. Po nich pojawiły się metody analityczne (np. metoda wyrazowa i zdaniowa), jak również metody analityczno-syntetyczne (np. metoda elementarzowa M. Falskiego) w oparciu o które skonstruowane są współczesne elementarze.

W trakcie badań ustalono, że stosowanie przez nauczyciela tylko jednej z metod, doprowadziło do powstania trudności w przyswajaniu przez dziecko umiejętności czytania.

Terminu „metoda” używa się niekiedy w odniesieniu do określenia czysto technicznych sposobów postępowania. Słyszymy więc o wzrokowych, słuchowych i kinetycznych metodach nauczania, określonych na podstawie przyjęcia za punkt wyjścia tych zmysłów, na które w procesie nauczania kładzie się główny nacisk.

Metody alfabetyczna, fonetyczna, wyrazowa czy też zdaniowa są przykładami, gdzie nazwa określana jest przez „jednostkę działania”, na którą w procesie nauczania kładzie się główny nacisk.

Nauka czytania zajmuje ważne miejsce w pierwszym okresie nauczania. Nie kończy się jednak w klasie I szkoły podstawowej, lecz zajmuje sporo miejsca w kolejnych klasach, przy czym celem kolejnych jej faz staje się nabywania coraz większej biegłości w czytaniu, rozwój rozumienia czytanych i coraz trudniejszych tekstów, a przy czytaniu głośnym odpowiednie stosowania akcentów logicznych i emocjonalnych oraz stały wzrost estetyki czytania.

Analizując literaturę zauważa się, że większość autorów charakteryzuje czytanie jako działalność wieloczynnikową, polegającą na: spostrzeganiu i  wyrażaniu znaków graficznych; rozumieniu treści tekstu; włączaniu znaczenia odbieranych symboli do posiadanego doświadczenia. Zwrócenie szczególnej uwagi na rozumienie znaczenia słów jako istoty czytania, to charakterystyczna cecha amerykańskich definicji czytania, na przykład M.A. Tinker porównuje czytanie z procesem rozwiązywania problemów w matematyce. Wyrazem takiego stanowiska są określenia czytania jako procesu myślowego. Sądzi się więc, że w procesie czytania współdziałanie analizatorów (wzroku, słuchu, kinestetycznego) łączy się ściśle z wieloma operacjami myślowymi, które wpływają na prawidłową analizę i syntezę informacji, ich przetworzenie oraz skojarzenie z posiadanym doświadczeniem. Zatem kształtowanie umiejętności czytania polega na opanowywaniu cząstkowych umiejętności. W związku z tym wyróżniono dotychczas trzy warunki:

  1. posiadanie przez czytającego dostatecznego zasobu doświadczeń, wiadomości i pojęć w dziedzinie, której tekst dotyczy;
  2. biegłość w dokładnym spostrzeganiu i rozróżnianiu znaków, dobra znajomość ich umownego znaczenia oraz biegłość w przekładaniu spostrzeżonych znaków na myśli;
  3. świeżość umysłu i skupienie uwagi na treści czytanego tekstu.

Z przedstawionych opinii wynika, że współcześnie głównym celem nauki czytania jest opanowanie przez dziecko narzędzia lepszego poznawania świata, co z kolei łączy się z doskonaleniem umiejętności przekazywania informacji. Dlatego też A. Brzezińska proponuje rozszerzenie definicji czytania (przytoczonej wcześniej), wyróżniając trzy nawzajem od siebie niezależne aspekty czytania:

  • techniczny (technika czytania),
  • semantyczny (czytanie ze zrozumieniem),
  • krytyczno-twórczy, refleksyjny (czytanie krytyczno-twórcze).

W literaturze pedagogicznej można zauważyć wiele często odmiennych interpretacji etapów rozwoju umiejętności czytania.

R. Dottrens wymienia siedem etapów doskonalenia procesu czytania:

  1. wstępne doskonalenie wzroku i słuchu;
  2. rozwijanie mowy, poprawianie artykulacji i wymowy;
  3. opanowanie podstawowych mechanizmów czytania;
  4. płynne, poprawne czytanie głośne;
  5. rozumienie czytanych tekstów;
  6. czytanie ekspresyjne;
  7. lektura własna w celach informacyjnych i kształcących.

Ścisłe powiązanie czytania z rozwojem umysłowym dziecka stanowi podstawę badań prowadzonych przez Komitet Czytelnictwa przy Towarzystwie Badań nad Kształceniem w Stanach Zjednoczonych. Wyróżniono tam sześć etapów rozwoju umiejętności czytania:

  1. etap poprzedzający naukę czytania, trwa do rozpoczęcia klasy I;
  2. etap początkowego czytania w klasie I;
  3. początkowy etap samodzielnego czytania w klasie II;
  4. etap przejściowy w klasie III i na początku klasy IV;
  5. etap średniej lub niskiej dojrzałości w klasach IV–VI;
  6. etapy zaawansowanego czytania — klasa VII (lub jej odpowiednik) i okres po jej ukończeniu;

Na podstawie polskie literatury pedagogicznej można wyodrębnić cztery etapy kształtowania umiejętności czytania:

  1. rozwijanie gotowości do czytania, czyli etap przedliterowy;
  2. prowadzenie elementarnej nauki czytania;
  3. okres elementarzowy nauki czytania;
  4. okres systematycznego doskonalenia czytania.

Okres, w którym przygotowuje się dziecko do nauki czytania obejmuje: rozwijanie spostrzegawczości wzrokowej, słuchowej; kształcenie słuchu fonematycznego (w znaczeniu rozwijania umiejętności wyodrębniania w strumieniu dźwięków mowy jej składników) analiza i synteza słuchowa; poznawanie symboli graficznych, ich znaczeń; praktyczne rozumienie pojęć (określających zdanie, wyraz i jego części); pozytywną motywację do nauki.

Już z dziećmi trzyletnimi prowadzi się ćwiczenia oddechowe, słuchowe, artykulacyjne. Systematyczne poznawanie kolejnych liter organizuje się wtedy, kiedy dzieci osiągnęły już gotowość do nauki czytania, czyli charakteryzuje je właściwy poziom rozwojowy w zakresie funkcji decydujących o prawidłowym przebiegu nabywania umiejętności czytania. B. Wilgocka-Okoń w tym procesie wymienia umiejętność porównywania, odpoznawania i odtwarzania prostych znaków graficznych.  K.S. Goodman definiuje gotowość do czytania jako taki etap w rozwoju jednostki, kiedy ona jest bardziej zdolna do opanowania czegoś w sposób szybszy i bardziej skuteczny niż była wcześniej lub będzie w przyszłości.

Rozpoczęcie nauki elementarnej umiejętności czytania oznacza przejście od działania opartego głównie na procesach analizy i syntezy słuchowej do działań, których podstawą będzie analiza i synteza słuchowo-wzrokowa.

 

BIBLIOGRAFIA:

 

1. A. Brzezińska (red.): Czytanie i pisanie nowy język dziecka. W-wa 1987, WSiP

2. E. Malmquist: Nauka czytania w szkole podstawowej. W-wa 1987, WSiP

3. W. Okoń: Słownik pedagogiczny. W-wa 1984, WSiP

4. W. Pomykało (red.): Encyklopedia pedagogiczna, W-wa 1993, Fundacja INNOWACJA

5. M.A. Tinker: Podstawy efektywnego czytania. W-wa 1980, WSiP

6. B.Wilgocka-Okoń (red.): Wychowanie przedszkolne. W-wa 1981, WSiP


Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA maj, 2002

 
 

Serwis ODA - Strona główna > Pełny katalog publikacji  |   Strona autora/ów  |

Zamknij okno

góra

Serwis jest prowadzony przez Wydawnictwo „e media”